Skala w zależności od badanego zjawiska, najczęściej nie jest pojedynczym pytaniem, lecz może stanowić złożoną konstrukcję obejmującą kilka powiązanych ze sobą pozycji pomiarowych. W sensie metodologicznym obejmuje ona: jasno określony konstrukt, zestaw wskaźników wyrażonych w postaci pytań, wspólną skalę odpowiedzi oraz regułę łączenia odpowiedzi w jeden wynik.
Warto przy tym odróżnić skalę jako narzędzie pomiarowe od skali odpowiedzi, czyli formatu odpowiedzi przypisanego do poszczególnych pytań (np. stopnia zgody, częstotliwości czy ocen). Choć w języku potocznym oba pojęcia bywają utożsamiane, różnica między nimi ma duże znaczenie.
Dobór odpowiedniej skali jest decyzją metodologiczną, która powinna wynikać z natury badanego zjawiska oraz celu badania. Dobrze zaprojektowana skala jest spójna z pojęciem teoretycznym, zrozumiała dla respondenta i adekwatna do planowanej analizy danych.
Operacjonalizacja pojęć społecznych – od definicji do skali
Aby właściwie dobrać skalę, konieczne jest wcześniejsze zrozumienie procesu operacjonalizacji pojęć społecznych. Operacjonalizacja polega na przełożeniu pojęć teoretycznych na obserwowalne i mierzalne wskaźniki, które mogą zostać wykorzystane w badaniu empirycznym.
Dobrym przykładem jest zaufanie społeczne. Jest to pojęcie teoretyczne, które można opisać, lecz nie da się go zmierzyć bezpośrednio. W procesie operacjonalizacji należy więc określić, w jaki sposób zaufanie przejawia się w opiniach lub deklarowanych zachowaniach respondentów, na przykład w przekonaniu, że większości ludzi można ufać lub w gotowości do współpracy z innymi.
Tak zdefiniowane wskaźniki empiryczne są następnie formułowane w postaci pytań badawczych. Skala pełni w tym procesie rolę narzędzia, które porządkuje te pytania w spójną całość i umożliwia ich łączne wykorzystanie do pomiaru jednego konstruktu. Odpowiedzi udzielane przez respondentów są wyrażane za pomocą skali odpowiedzi, która pozwala przypisać im uporządkowane wartości, a następnie połączyć je w jeden wynik opisujący natężenie lub występowanie badanej cechy.
W procesie operacjonalizacji skala stanowi zatem końcowy etap: po zdefiniowaniu pojęcia teoretycznego, doborze wskaźników i sformułowaniu pytań. To właśnie dzięki zastosowaniu skali możliwe jest przekształcenie odpowiedzi respondentów w dane empiryczne, które mogą zostać poddane analizie.
Popularne skale pomiarowe w badaniach ankietowych – przykłady
W badaniach ankietowych stosuje się różne skale rozumiane jako narzędzia pomiarowe, których wybór zależy przede wszystkim od charakteru mierzonego konstruktu oraz celu badania.
Skala Likerta
Skala Likerta jest najczęściej stosowaną skalą pomiarową w badaniach postaw i opinii. Składa się z zestawu stwierdzeń odnoszących się do jednego konstruktu, wobec których respondent wyraża stopień zgody lub niezgody za pomocą tej samej skali odpowiedzi. Jej zaletą jest prostota, intuicyjność oraz możliwość łączenia wielu pozycji w jedną zbiorczą miarę postawy. Z tego względu dobrze sprawdza się w badaniach ankietowych realizowanych na większych próbach.
Rysunek 1.
Przykład skali Likerta, badającej zaufanie społeczne
Skala Guttmana
Skala Guttmana opiera się na zasadzie kumulatywności, zgodnie z którą zgoda z twierdzeniem „silniejszym” implikuje zgodę z twierdzeniami „słabszymi”. Stosuje się ją wówczas, gdy badany konstrukt ma charakter jednowymiarowy i możliwe jest logiczne uporządkowanie pozycji pomiarowych. Choć konstrukcja takiej skali jest wymagająca, pozwala ona na uzyskanie jednoznacznych i łatwych do interpretacji wyników.
Rysunek 2.
Przykład skali Guttmana odnoszącej się do gotowości do kontaktu z osobami z innej grupy społecznej. Pozycje są logicznie uporządkowane od najsłabszej do najsilniejszej. Zaznaczenie „silniejszej” implikuje zgodę na wszystkie wcześniejsze.
Skala Thurstone’a
Skala Thurstone’a zakłada wcześniejszą ocenę pozycji pomiarowych przez sędziów kompetentnych, co umożliwia przypisanie im wartości quasi-interwałowych. Dzięki temu możliwe jest uzyskanie precyzyjniejszego pomiaru już na poziomie pojedynczych stwierdzeń. Ze względu na wysoki stopień złożoności i pracochłonność, skala ta jest rzadziej stosowana w klasycznych badaniach ankietowych.
Rysunek 3.
Przykład skali Thurstone’a odnoszącej się do roli państwa w gospodarce. Respondent wybiera jedno stwierdzenie; każde stwierdzenie ma przypisaną wartość skali (niewidoczną dla respondenta); skala opiera się na wcześniejszej ocenie pozycji przez ekspertów.
Dyferencjał semantyczny
Dyferencjał semantyczny jest skalą pomiarową wykorzystywaną do badania znaczeń, emocji i ogólnego stosunku do obiektów, pojęć lub zjawisk. Składa się z par przeciwstawnych przymiotników, pomiędzy którymi respondent dokonuje oceny. Umożliwia on jednoczesny pomiar kilku wymiarów postawy, dlatego bywa stosowany w badaniach wizerunku lub percepcji społecznej.
Nie istnieje jedna uniwersalna skala pomiarowa odpowiednia dla wszystkich problemów badawczych. Wybór konkretnej skali powinien wynikać z charakteru mierzonego konstruktu, stopnia jego złożoności oraz tego, jak precyzyjny ma być uzyskany pomiar. Skala pomiarowa powinna być spójna z wcześniejszym etapem operacjonalizacji i dostosowana do warunków realizacji badania ankietowego.
Jak dobrać skalę – pięć kluczowych zasad
Teoretyczne podstawy to jedno, ale kluczowe pytanie brzmi: jak wybrać właściwą skalę? Najlepiej zastosować pięć zasad, które pomagają podejmować trafne decyzje.
1. Punkt wyjścia: pojęcie teoretyczne
Dobór skali powinien rozpoczynać się od jednoznacznego określenia pojęcia teoretycznego, które ma zostać zmierzone. Należy ustalić, czy badany konstrukt ma charakter jednowymiarowy, czy wielowymiarowy. W przypadku pojęć złożonych konieczne jest zastosowanie skali wielopozycyjnej, składającej się z kilku powiązanych ze sobą pozycji pomiarowych. Jeżeli natomiast przedmiotem pomiaru jest pojedynczy fakt empiryczny, wystarczające może być jedno pytanie, bez konstruowania rozbudowanej skali.
2. Spójność treściowa skali
Skala powinna obejmować wyłącznie takie pozycje, które odnoszą się do tego samego konstruktu. Mieszanie w ramach jednej skali pytań dotyczących różnych aspektów lub poziomów analizy prowadzi do utraty jednoznaczności pomiaru. Spójność treściowa jest warunkiem koniecznym uzyskania rzetelnego wyniku skali.
3. Dobór skali odpowiedzi do charakteru pozycji
Każda pozycja skali wymaga przypisania odpowiedniej skali odpowiedzi. Jej forma powinna wynikać z treści pytania oraz charakteru mierzonego zjawiska, a nie z planowanej metody analizy danych. W obrębie jednej skali pomiarowej należy stosować jednolitą skalę odpowiedzi, co umożliwia łączenie odpowiedzi w jeden wskaźnik.
4. Świadoma decyzja dotycząca odpowiedzi neutralnej
Na etapie projektowania skali odpowiedzi należy rozstrzygnąć, czy odpowiedź neutralna stanowi istotną informację badawczą. Jeżeli neutralność ma znaczenie z punktu widzenia celu badania, punkt środkowy powinien zostać uwzględniony. Jeżeli natomiast celem jest uzyskanie jednoznacznego stanowiska, punkt środkowy może zostać pominięty, pod warunkiem świadomego i uzasadnionego wyboru.
5. Liczba pozycji w skali
W przypadku pomiaru konstruktów abstrakcyjnych skala powinna składać się z więcej niż jednej pozycji. Zastosowanie kilku pozycji pozwala na pełniejsze uchwycenie badanego zjawiska oraz zwiększa rzetelność pomiaru. Dobrą praktyką jest stosowanie minimum 3–5 pozycji w ramach jednej skali, pod warunkiem zachowania ich spójności treściowej.
Podsumowanie
Skale stanowią kluczowy element badań ankietowych, ponieważ umożliwiają pomiar zjawisk, których nie da się obserwować bezpośrednio. Ich rola nie ogranicza się do technicznego porządkowania odpowiedzi, lecz polega na przemyślanym przełożeniu pojęć teoretycznych na dane empiryczne. Dobrze zaprojektowana skala jest zawsze efektem świadomej decyzji metodologicznej, a nie rutynowego wyboru znanego rozwiązania.
Proces doboru skali powinien rozpoczynać się od precyzyjnego określenia mierzonego konstruktu i konsekwentnej operacjonalizacji. Dopiero na tej podstawie możliwe jest zaprojektowanie spójnego narzędzia pomiarowego oraz dobór odpowiednich skal odpowiedzi. Kluczowe znaczenie ma zachowanie jednoznaczności pojęciowej i wewnętrznej spójności skali.
Ostatecznie to nie liczba pytań ani forma odpowiedzi decydują o jakości pomiaru, lecz zgodność skali z celem badania. Świadomy dobór skali stanowi fundament rzetelnych wniosków i wiarygodnych analiz w badaniach społecznych.